Beleggen voor pensioen: de lessen van Lee Kuan Yew

Geschreven door Harmen van Wijk, oprichter van Beleggen.com

Wie wil beleggen voor pensioen heeft één ding nodig dat zwaarder weegt dan rendement, namelijk een systeem dat grote fouten voorkomt. Neem een ondernemer van 45 met €150.000 aan startkapitaal die elke maand €1.000 bijlegt. Bij een gemiddeld rendement van 7% per jaar groeit dat in 22 jaar uit tot bijna €1,3 miljoen op zijn 67e, waarbij hij zelf €414.000 inlegt en bijna €880.000 uit rendement komt.

Maar die mooie som klopt alleen als er onderweg niets grondig misgaat. Wanneer je op je 58ste de helft van je vermogen kwijtraakt, heb je een stijging van 100% nodig om alleen al terug te komen bij af. En dan heb je geen 22 jaar meer, maar nog maar 9.

Ik ben zelf 62, dus ik weet precies waar ik het over heb. Een grote fout op deze leeftijd maak je niet meer goed door gewoon wat langer door te werken.

Daarom haal ik inspiratie bij een man die nooit een woord over aandelen zei, en die toch een van de scherpste beleggingslessen gaf die ik ken. Lee Kuan Yew moest een land besturen zonder grondstoffen, zonder achterland en zonder ruimte voor missers. In mijn verdiepingstraining over Lee Kuan Yew vertaal ik zijn denken naar concreet beleggingsgedrag, en in dit artikel lees je de kern daarvan.

Dat scheelt je een hoop leergeld.

Wat kunnen beleggers leren van Lee Kuan Yew?

Singapore had in 1965 niet eens genoeg eigen drinkwater. Het land importeerde water uit Maleisië, had geen olie, nauwelijks landbouwgrond en werd op 9 augustus 1965 noodgedwongen onafhankelijk nadat Maleisië het uit de federatie had gezet. Lee Kuan Yew stond op dat moment aan het hoofd van een stadstaat waar veel waarnemers geen cent op inzetten.

Goed, even naar de cijfers. Het bbp per inwoner lag in 1965 volgens de Monetary Authority of Singapore rond de 500 dollar, vergelijkbaar met een land als Mexico. In 2024 stond dat volgens de World Bank op ruim 90.000 dollar, hoger dan in de Verenigde Staten. Dat is ruwweg 180 keer zoveel binnen één mensenleven.

Wel de eerlijkheid erbij, want die hoort in elk verhaal over rendement. Dit zijn nominale bedragen, er zit dus inflatie in, en je vergelijkt een stedelijke economie met complete landen. Corrigeer je daarvoor, dan blijft het resultaat nog steeds buitengewoon.

Jaren na zijn premierschap zat Lee ruim tweeënhalf uur tegenover vier hoogleraren van Harvard die zich beroepsmatig met leiderschap bezighouden. Onder hen zaten David Gergen, die vier Amerikaanse presidenten adviseerde, en Ronald Heifetz, die de basis legde voor het leiderschapsonderwijs aan Harvard. Lee was 31 jaar premier geweest en al tien jaar uit die functie, dus hij hoefde niemand meer iets te verkopen. Juist daarom zijn zijn antwoorden zo waardevol.

Hij sprak over macht, vertrouwen, fouten en overleven. Over aandelen zei hij geen woord, en toch las ik het gesprek als een van de scherpste beleggingstesten die ik ken.

"Lee beoordeelde een plan niet op hoe mooi het klonk, maar op de vraag of het resultaat er kwam. Leg die maatstaf eens langs je eigen beleggingsstrategie voor je pensioen."

Een land besturen en een portefeuille besturen lijken qua onderwerp niet op elkaar, maar qua structuur wel. Lee werkte onder vier condities die jij als particulier belegger direct herkent.

• Fouten zijn duur en vaak onomkeerbaar. Een land dat bankroet gaat krijgt geen herkansing, en jouw pensioenvermogen ook niet.
• De uitkomst komt pas na tientallen jaren. Je beslist vandaag zonder de uitslag te kennen.
• De grootste tegenstander zit tussen de oren. Angst, hebzucht en ongeduld zijn geen bijzaak maar het hoofdprobleem.
• Alleen het resultaat telt. Niemand betaalt je pensioen uit op basis van hoe slim je redenering klonk.

Daarom is zijn manier van denken zo bruikbaar voor beleggen als particulier. Je hebt geen informatievoorsprong, geen researchafdeling en geen tweede kans op je pensioenvermogen. Wat je wel kunt hebben is een systeem, en daar draait de rest van dit artikel om.

Waarom fouten bij het opbouwen van je pensioen zo duur zijn

Vergelijk het met de fundering van een bedrijfspand. Een scheur in een kozijn repareer je in een middag, maar een fout in de fundering maakt alles erboven waardeloos. Bij het beleggen van je pensioenpot werkt het net zo, want sommige fouten herstel je gewoon niet meer.

De wiskunde daarachter is simpel en meedogenloos. Een daling en een stijging van hetzelfde percentage heffen elkaar niet op, omdat je na een daling met een kleiner bedrag verder rekent. Zakt €100.000 met 50% naar €50.000, dan heb je daarna 100% rendement nodig om weer op €100.000 te staan.

Daling van je portefeuille	Benodigde stijging om terug te komen
10%	11,1%
20%	25,0%
30%	42,9%
40%	66,7%
50%	100,0%
60%	150,0%

Kijk vooral naar de onderste regels. Een verlies van 20% is vervelend maar overkomelijk, terwijl een verlies van 50% op je 58ste een complete heroverweging van je pensioenplannen betekent. Lee wist dat Singapore één grote misser niet zou overleven, en zo kun je ook naar de grote dalingen in je portefeuille kijken.

Nou, dan zet je alles toch gewoon op de bank, hoor ik je denken. Maar ook stilstaan is een fout, alleen voel je die pas veel later. Met €400.000 aan spaargeld en een inflatie van 2,5% per jaar verlies je in 25 jaar pensioen 46,9% van je koopkracht.

Nominaal staat er netjes €400.000 op je rekening, maar in koopkracht houd je ongeveer €212.000 over. Je levert dus bijna €188.000 in zonder dat je één transactie hebt gedaan. Het is net als een bekertje met gaatjes, want hoe hard je ook rent, er lekt altijd wat weg.

En jij maar sparen. Zet je €250.000 twintig jaar weg tegen 2% spaarrente, dan groeit dat tot ongeveer €371.500, terwijl hetzelfde bedrag bij een gemiddeld rendement van 7% uitkomt op ruim €967.000.

€250.000 over 20 jaar	Eindwaarde
Sparen tegen 2%	ongeveer €371.500
Beleggen tegen gemiddeld 7%	ruim €967.400
Gemist rendement bij alleen sparen	bijna €596.000 (factor 2,6)

Dat is veel geld.

Bij het pensioen zie je dus twee soorten onomkeerbare fouten. De eerste is te veel risico nemen op het verkeerde moment, de tweede is helemaal geen risico nemen en langzaam leeglopen. Lee bouwde voorzichtig staatsreserves op, maar liet Singapore nooit stilstaan uit angst voor risico, en precies die balans tussen overleven en groeien zoek je in een goede beleggingsstrategie voor je pensioen.

Wil je dieper in die opbouw duiken, lees dan hoe je je pensioen slim opbouwt met een beleggingsstrategie.

Hoe beleg je voor je pensioen zonder informatievoorsprong?

Lee kreeg in dat gesprek de vraag of je van iedereen een leider kunt maken. Zijn antwoord was kort en eerlijk, namelijk nee. Talent kun je aanscherpen maar niet uit het niets laten ontstaan, en daarom bouwde hij liever een staatsapparaat met heldere regels dat ook werkte zonder een genie op elke post.

Voor jou als belegger betekent dat iets heel concreets. Je bent geen hedgefonds met honderd analisten en een directe lijn naar bestuursvoorzitters. Je wint het niet op informatie, dus je wint het op structuur.

Dat geldt overigens ook voor de professionals. Psycholoog Philip Tetlock volgde bijna 300 experts over een periode van ongeveer twintig jaar en vergeleek hun voorspellingen over politiek en economie met wat er werkelijk gebeurde. De gemiddelde expert deed het nauwelijks beter dan toeval, en juist de bekende experts met de stelligste verhalen scoorden vaak slechter dan hun minder zichtbare collega's.

Wie dan maar op gevoel gaat handelen, betaalt leergeld. Brad Barber en Terrance Odean onderzochten de rekeningen van ruim 66.000 Amerikaanse huishoudens tussen 1991 en 1996. Het gemiddelde huishouden haalde 16,4% per jaar tegenover 17,9% voor de markt, terwijl de groep die het meest handelde bleef steken op 11,4%.

Veel handelen op nieuws en buikgevoel kost je dus gewoon rendement. Dat is gewoon zo, hè.

Een systeem draait dat om. In plaats van te gokken op wat er morgen gebeurt, leg je vooraf vast wat je doet in welke situatie. Wetenschappelijk onderzoek naar trendvolgen en momentum laat zien dat zulke regels werken, en dat is niet mijn mening, dat zijn de feiten.

Narasimhan Jegadeesh en Sheridan Titman toonden in 1993 aan dat aandelen die het over de afgelopen drie tot twaalf maanden goed deden, dat in de maanden daarna vaak bleven doen. Moskowitz, Ooi en Pedersen vonden in 2012 een verwant effect in tientallen markten tegelijk, waarbij een trend in aandelenindices, obligaties, valuta en grondstoffen de neiging heeft om door te zetten. Hurst, Ooi en Pedersen gingen nog verder terug en lieten zien dat trendvolgen over ruim een eeuw aan data in ieder decennium een positief resultaat opleverde.

Mebane Faber publiceerde in 2007 een eenvoudige regel waarbij je alleen belegd bent zolang de koers boven het gemiddelde van de laatste tien maanden ligt. In zijn onderzoek bleef het rendement vergelijkbaar met kopen en vasthouden, terwijl de diepste dalingen fors kleiner werden. Voor iemand die op zijn 58ste geen 50% kan missen, weegt dat laatste zwaarder dan wat ook.

Vergelijk dat met wat veel mensen als de veilige keuze zien, namelijk een indexfonds op de S&P 500 kopen en nooit meer kijken. Dat klinkt rustig, totdat je bedenkt dat die index tussen oktober 2007 en maart 2009 bijna 57% daalde. Met een passieve aanpak zit je daar volledig bij, zonder rem en zonder plan.

Een trendvolgende strategie is geen garantie, want ook die geeft wel eens valse signalen en kost je dan wat rendement. Maar je hebt in ieder geval een uitgang. Een goed systeem voor het beleggen van je pensioenvermogen bevat in mijn ervaring minimaal deze vier onderdelen.

• Vooraf vastgelegde instapregels, bijvoorbeeld op basis van trend of momentum, zodat je niet op gevoel koopt.
• Vooraf vastgelegde uitstapregels, zodat je weet wanneer je een verliezer loslaat voordat hij een gat in je vermogen slaat.
• Een maximale positiegrootte, waardoor geen enkel aandeel je pensioen kan opblazen.
• Een vast evaluatiemoment, bijvoorbeeld maandelijks, waarbij je de regels volgt in plaats van de krantenkoppen.

Vergelijk het met een stoel, want meer poten maken de stoel stabieler. Elke regel is een extra poot onder je pensioenvermogen. Welke methode het beste bij jouw profiel past, lees je in het overzicht van zeven bewezen beleggingsmethoden.

Wat Berkshire Hathaway leert over overleven en resultaat

Toeval of niet, maar in hetzelfde jaar waarin Singapore onafhankelijk werd, nam Warren Buffett de leiding over een worstelende textielfabriek in New England. Die fabriek heette Berkshire Hathaway. Ook Buffett begon in 1965 dus met weinig meer dan een idee en de vaste wil om geen domme fouten te maken.

Wat dat oplevert, staat zwart op wit in zijn jaarbrief over 2023. Van 1965 tot en met 2023 steeg de beurswaarde per aandeel Berkshire met gemiddeld 19,8% per jaar, tegenover 10,2% voor de S&P 500 inclusief dividenden. Over de hele periode komt dat neer op een totale stijging van 4.384.748%.

Dat is geen typefout.

Buffett vat zijn aanpak samen in twee regels. Regel nummer één is nooit geld verliezen, en regel nummer twee is regel nummer één nooit vergeten. Hij bedoelt daarmee niet dat een aandeel nooit mag dalen, maar dat je geen beslissingen neemt die je permanent kunnen uitschakelen.

En nu het eerlijke deel, want dat hoort erbij. In zijn jaarbrief over 2017 liet Buffett zelf zien dat het aandeel Berkshire vier keer hard onderuit ging.

Periode	Daling aandeel Berkshire Hathaway
Maart 1973 tot januari 1975	59,1%
Oktober 1987	37,1%
Juni 1998 tot maart 2000	48,9%
September 2008 tot maart 2009	50,7%

Kijk, zelfs de beste kapitaalbouwer van de afgelopen zestig jaar halveerde onderweg meerdere keren. Buffett overleefde dat omdat hij nooit hoefde te verkopen, want Berkshire had altijd een flinke kaspositie en nooit gevaarlijk veel schuld. Volgens de kwartaalcijfers liep die kaspositie in 2025 op tot ruim 300 miljard dollar.

Jij hebt die luxe vaak niet. Wie op zijn 64e een daling van 50% meemaakt en een jaar later met pensioen gaat, moet misschien verkopen op het laagste punt om van te kunnen leven. De les van Berkshire is dus niet dat je alles moet uitzitten, maar dat je zorgt dat een daling je nooit dwingt tot een onomkeerbare stap.

Lee dacht precies zo over Singapore. Hij bouwde reserves op voor slechte tijden, zodat het land in een crisis nooit met de pet in de hand hoefde rond te gaan. Overleven eerst en groeien daarna, en dat is ook de volgorde voor je pensioenvermogen.

Met Greg Abel, die begin 2026 het stokje als CEO van Buffett overnam, gaat Berkshire een nieuw hoofdstuk in. Niemand weet of hij het tempo kan vasthouden. Maar wat we wel weten, is dat kapitaalbescherming en de weigering om alles op één kaart te zetten de basis van dat succes waren. Dit is overigens geen aanbeveling voor het aandeel, het gaat me om de denkwijze.

Beleggingsdiscipline, waarom je grootste tegenstander tussen je oren zit

Lee Kuan Yew zei ooit dat hij, als het ging om geliefd of gevreesd zijn, altijd vond dat Machiavelli gelijk had. Als ondernemer vind je dat misschien wat hard, maar het komt erop neer dat hij zijn beslissingen niet liet afhangen van wat op dat moment populair was. Hij hield zich aan zijn koers, ook als de publieke opinie even de andere kant op wilde.

Bij beleggen is die publieke opinie je eigen onderbuik. Daniel Kahneman en Amos Tversky lieten met hun prospecttheorie zien dat mensen verliezen veel zwaarder voelen dan winsten van dezelfde omvang. In later werk schatten ze dat een verlies ongeveer twee keer zo hard aankomt als een gelijke winst.

Dat verklaart waarom zoveel beleggers in paniek verkopen bij een daling en tegelijk te lang blijven hangen in een verliezer, in de hoop dat hij terugkomt. In de verdiepingstrainingen bij Beleggen.com zie ik dat patroon keer op keer terug, ook bij slimme ondernemers die in hun eigen bedrijf ijzersterke beslissingen nemen. Fouten voorkomen bij beleggen begint dus niet bij kennis, maar bij gedrag.

Twijfel kost ook gewoon geld. Wie €100.000 direct twintig jaar laat renderen tegen 7%, komt uit op bijna €387.000. Wacht je een jaar uit twijfel, dan wordt dat ongeveer €361.650, waardoor dat jaartje nadenken je ruim €25.300 kost.

Niemand weet wat de markt morgen doet. Maar wat we wel weten, is dat elke dag twijfelen op €100.000 je pensioenvermogen ruim €69 kost.

Discipline is geen karaktertrek waar je mee geboren wordt. Je bouwt het op met afspraken met jezelf, net zoals Lee zijn land bestuurde met instituties in plaats van met stemmingen. Deze vier gewoontes helpen je daarbij.

1. Schrijf je regels op voordat je ze nodig hebt. Wanneer de markt 20% daalt, ben je geen rationele beslisser meer, dus de beslissing moet al genomen zijn.
2. Beslis op vaste momenten. Eén keer per maand je portefeuille doorlopen voorkomt dat je op elke krantenkop reageert.
3. Houd een beleggingslogboek bij. Noteer bij elke transactie waarom je instapt en wanneer je uitstapt, zodat je achteraf eerlijk kunt toetsen.
4. Toets je resultaat, niet je verhaal. Een mooie redenering met een slecht resultaat is nog steeds een slecht resultaat.

Dat laatste punt is pure Lee. Hij beschreef zichzelf ooit met een zin die ik graag aan beleggers voorlees.

"Mijn leven wordt niet geleid door filosofie of theorieën. Ik zorg dat dingen gebeuren en laat het aan anderen over om de principes uit mijn successen te halen." Lee Kuan Yew

Voor beleggingsdiscipline betekent dat simpelweg dat je stopt met het verdedigen van je mening en begint met het meten van je uitkomsten. Werkt een regel aantoonbaar niet, dan pas je hem aan. Werkt hij wel, dan blijf je eraf, ook als het even saai voelt.

Wat is het belastingvoordeel van pensioen opbouwen via beleggen?

Lee dacht ook over pensioen in systemen. Singapore kent sinds 1955 het Central Provident Fund, een verplichte spaarregeling die onder zijn bewind uitgroeide tot de ruggengraat van de oudedagsvoorziening. Werknemers en werkgevers zetten maandelijks geld opzij voor later, los van goede voornemens of de stemming van de dag.

In Nederland heb je als ondernemer een vergelijkbaar instrument, namelijk de lijfrente. Binnen je jaarruimte kun je inleg aftrekken in box 1, en met de reserveringsruimte kun je onbenutte ruimte uit eerdere jaren inhalen. Je stelt de belasting daarmee uit tot je pensioen, terwijl het vermogen op een lijfrenterekening of beleggingsrecht buiten box 3 groeit.

De uitkering wordt later belast in box 1, vaak tegen een lager tarief zodra je AOW ontvangt. Dat belastingvoordeel kan over twintig jaar flink oplopen, omdat je rendement maakt over geld dat anders al naar de Belastingdienst was gegaan. Wel heeft het een keerzijde, want je geld zit vast tot je pensioen en veel aanbieders beperken wat je mag kopen.

Wie een actieve strategie wil volgen binnen een lijfrente, doet er dus goed aan te onderzoeken welke aanbieder dat toelaat en wat de kosten zijn. Een goede strategie in een onhandige fiscale verpakking levert netto gewoon minder op. Over de valkuilen die daar liggen, lees je meer in het stuk over vijf wettelijke knoppen tegen dubbele belasting op je pensioenopbouw.

Beleg je vrij in box 3, dan betaal je belasting over een forfaitair rendement, terwijl het kabinet werkt aan een stelsel op basis van werkelijk rendement. Ook spaargeld wordt daar belast, waardoor de gaatjes in je bekertje nog wat groter worden. Hoe dat precies uitpakt, staat in het artikel over box 3 belasting en koopkrachtverlies op spaargeld.

Ondernemers met een bv hebben nog meer knoppen om aan te draaien, nu pensioen in eigen beheer sinds 2017 niet meer kan worden opgebouwd. Beleggen binnen of buiten de bv heeft elk zijn eigen fiscale gevolgen. Laat je daarover adviseren door een fiscalist, want de beste beleggingsregels verliezen hun waarde als de fiscus meer meeneemt dan nodig.

Wat kun je nu doen?

Lee Kuan Yew had geen grondstoffen, geen achterland en geen marge voor fouten, en toch bouwde hij een van de rijkste stadstaten op. Hij deed dat niet met geluk of geniale voorspellingen, maar met systemen die bleven werken als het tegenzat. Precies dat is ook de sleutel voor jouw pensioenvermogen opbouwen.

Dat is de kern. Niet wat de markt vandaag doet, maar wat jij ermee doet. Deze vijf stappen kunnen interessant zijn om voor jezelf te onderzoeken.

1. Maak je eigen rekensom. Bereken hoeveel jaar je nog hebt tot je pensioen en welke daling je in het slechtste geval kunt opvangen zonder je plannen om te gooien.
2. Toets je huidige aanpak aan de vier condities van Lee. Kijk eerlijk of je fouten kunt overleven, of je beslist zonder emotie en of je je resultaat meet in plaats van je verhaal.
3. Onderzoek trendvolgen en momentum. Lees het onderzoek van Faber en van Hurst, Ooi en Pedersen, en overweeg hoe zulke regels je kunnen helpen grote dalingen te beperken.
4. Schrijf je in- en uitstapregels op papier. Leg vast wanneer je instapt, wanneer je uitstapt en hoe groot een positie maximaal mag zijn.
5. Breng je fiscale situatie in kaart. Zoek uit hoeveel jaarruimte en reserveringsruimte je hebt, en bespreek met een adviseur hoe je beleggingen fiscaal het beste kloppen.

Wil je dit stap voor stap opbouwen, dan vind je in mijn boeken 10 Stappen Succesvol Beleggen en Beter dan de Bank een praktisch startpunt. In de masterclasses en verdiepingstrainingen van Beleggen.com gaan we nog een laag dieper, met de actieve, wetenschappelijk onderbouwde strategieën die je helpen om je vermogen te laten groeien en tegelijk te beschermen. Je bent van harte welkom om eens mee te kijken.

Want zoals Lee al wist, telt uiteindelijk maar één ding. Of het resultaat er komt.

Bronnen

1. Lee Kuan Yew (1998). The Singapore Story: Memoirs of Lee Kuan Yew. Singapore: Times Editions.
2. Barber, B. M. & Odean, T. (2000). Trading Is Hazardous to Your Wealth: The Common Stock Investment Performance of Individual Investors. The Journal of Finance, 55(2), 773 tot 806.
3. Kahneman, D. & Tversky, A. (1979). Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk. Econometrica, 47(2), 263 tot 291.
4. Tversky, A. & Kahneman, D. (1992). Advances in Prospect Theory: Cumulative Representation of Uncertainty. Journal of Risk and Uncertainty, 5(4), 297 tot 323.
5. Jegadeesh, N. & Titman, S. (1993). Returns to Buying Winners and Selling Losers: Implications for Stock Market Efficiency. The Journal of Finance, 48(1), 65 tot 91.
6. Moskowitz, T. J., Ooi, Y. H. & Pedersen, L. H. (2012). Time Series Momentum. Journal of Financial Economics, 104(2), 228 tot 250.
7. Hurst, B., Ooi, Y. H. & Pedersen, L. H. (2017). A Century of Evidence on Trend-Following Investing. The Journal of Portfolio Management, 44(1).
8. Faber, M. T. (2007). A Quantitative Approach to Tactical Asset Allocation. The Journal of Wealth Management, 9(4), 69 tot 79.
9. Tetlock, P. E. (2005). Expert Political Judgment: How Good Is It? How Can We Know? Princeton University Press.
10. Buffett, W. E. Berkshire Hathaway Inc. Shareholder Letters over 2017 en 2023. Berkshire Hathaway Inc.
11. World Bank. GDP per capita (current US$), Singapore. World Development Indicators. En Monetary Authority of Singapore, historische economische gegevens.
12. Van Wijk, H. Verdiepingstraining Lee Kuan Yew regel voor beleggers. Beleggen.com.