De Lollapalooza: zo versterken biases je beleggingsverlies

De Lollapalooza is het moment waarop meerdere denkfouten tegelijk dezelfde kant op duwen, en dat kost beleggers soms tienduizenden euro's. Zeg dat je €50.000 in de populairste aandelen van het moment stopt. Iedereen om je heen doet het, de experts op tv juichen en jij koopt precies op de top. Daarna zakt je inleg met 78% naar €11.000, zoals de Nasdaq tussen 2000 en 2002 deed, en om weer op nul te komen heb je op dat moment een stijging van 355% nodig.

Laat beide bedragen twintig jaar groeien tegen 10% per jaar en die ene beslissing kost je ruim €262.000.

Dat is geen pech. Dat is een kettingreactie van biases waarbij je verstand gewoon wordt overstemd.

Kijk, de rekensom is pijnlijk eenvoudig. De €50.000 groeit in die twintig jaar uit tot ruim €336.000, terwijl de overgebleven €11.000 blijft steken op ruim €74.000. Dezelfde belegger, dezelfde markt, maar één emotionele aankoop op het verkeerde moment. En de Nasdaq zelf had ook geen haast. De index sloot op 10 maart 2000 op 5.048 punten, bereikte op 9 oktober 2002 een dieptepunt van 1.114 punten en stond pas in april 2015 weer op het niveau van maart 2000. Dat is ruim vijftien jaar wachten.

In dit artikel lees je wat Charlie Munger precies bedoelde met dit fenomeen, welke biases elkaar versterken, hoe dat er in de geschiedenis uitzag en hoe je er een hek omheen bouwt.

Wat is de Lollapalooza? Charlie Mungers gevaarlijkste inzicht

Charlie Munger, ruim veertig jaar de rechterhand van Warren Buffett bij Berkshire Hathaway, had een talent voor saaie waarheden in kleurrijke woorden. Waar een hoogleraar een heel college nodig had, deed Munger het met één droge zin. Daarom wordt hij nog altijd zo vaak geciteerd, ook door mensen die nooit een jaarverslag van Berkshire hebben opengeslagen.

In zijn beroemde toespraak The Psychology of Human Misjudgment, die hij in 1995 aan Harvard hield, beschreef Munger een reeks menselijke neigingen die ons oordeel vertekenen. De gevaarlijkste bewaarde hij voor het laatst. Hij noemde die de Lollapalooza tendency, de neiging tot extreme uitkomsten wanneer twee, drie of vier psychologische krachten tegelijk in dezelfde richting werken.

Op dat moment krijg je geen optelsom meer, maar een kettingreactie. Munger vergeleek het met wat er in de natuurkunde gebeurt wanneer je genoeg splijtstof bij elkaar brengt. Tot een bepaald punt gebeurt er helemaal niets, en daarna volgt een explosie. Zo werkt het met biases ook, waarbij elke kracht los best beheersbaar is en het mengsel dat gewoon niet meer is.

"De grootste verliezen ontstaan zelden door één fout, maar door een stapel fouten die elkaar versterken."

De uitgebreide versie van die toespraak staat in Poor Charlie's Almanack uit 2005, waarin Munger 25 van deze tendensen beschrijft. Wie ze allemaal op een rij wil zien, vindt een overzicht in ons artikel over de 25 mentale valkuilen van Charlie Munger. In dit stuk gaat het juist om wat er gebeurt wanneer die valkuilen samenwerken.

Munger overleed op 28 november 2023, 99 jaar oud. Zijn latticework of mental models, een netwerk van denkmodellen uit verschillende vakgebieden zoals psychologie, natuurkunde, biologie en economie, blijft de basis van zijn beleggingsfilosofie. Zijn redenering was simpel. Wie maar één model kent, ziet elk probleem als een spijker, terwijl wie er tientallen kent ziet hoe ze op elkaar inwerken.

Het woord zelf is Amerikaanse slang uit het begin van de twintigste eeuw voor iets uitzonderlijk groots. Het heeft dus niets met het bekende muziekfestival te maken, al voelt een beurszeepbel soms net zo. Veel lawaai, iedereen springt mee en de volgende ochtend heeft niemand meer geld op zak.

Voor beleggers is dit geen filosofisch weetje maar een waarschuwing. In mijn eigen jaren als belegger heb ik ook leergeld betaald, en achteraf was het zelden één domme beslissing. Het was een optelsom van een goed verhaal, een enthousiaste omgeving en een eerdere keuze die ik wilde verdedigen. In de Verdiepingstraining De Lollapalooza stond precies die vraag centraal, namelijk wat er gebeurt als biases niet los optreden maar samen.

Welke biases versterken elkaar bij beleggen? De bouwstenen

Eén bias is als één glas wijn. Je merkt het nauwelijks, maar je rijdt er beter niet mee. Na vier glazen zit jij niet meer achter het stuur, maar zit het stuur achter jou.

Goed, welke glazen staan er op tafel als het om beleggen gaat? De zes bouwstenen die het vaakst samen opduiken staan hieronder, elk met de vertaling naar de beurs.

1. Sociale bewijskracht (social proof)

In het conformiteitsexperiment van Solomon Asch uit 1951 moesten proefpersonen de lengte van lijnen vergelijken, een kinderlijk eenvoudige opdracht. Toch ging ongeveer 75% van de deelnemers minstens één keer mee met een duidelijk fout antwoord van de groep. Op de beurs klinkt dat als "iedereen koopt dit aandeel, dus het zal wel goed zitten".

2. Afgunst en FOMO

Munger zei ooit dat afgunst de enige van de zeven hoofdzonden is waar je geen enkel plezier van hebt. Op de beurs is het de buurman die 40% verdiende met een aandeel dat jij liet liggen. Op dat moment wil je niet zozeer rendement, je wilt vooral niet achterblijven.

3. Autoriteitsbias

In het experiment van Stanley Milgram, begin jaren zestig, ging circa 65% van de deelnemers op bevel van een man in een witte jas door tot de maximale "schok" van 450 volt. Op de beurs is die witte jas een analist met een koersdoel, een charismatische CEO of een toezichthouder die zegt dat alles in orde is.

4. Commitment en consistentie

Wie eenmaal publiekelijk "ja" heeft gezegd, gaat dat verdedigen, ook als de feiten veranderen. Op de beurs zie je dat terug als bijkopen om een eerdere beslissing te rechtvaardigen. Je middelt dan niet af omdat het aandeel goedkoper is geworden, maar omdat je geen ongelijk wilt hebben.

5. Prikkels (incentive caused bias)

"Show me the incentive and I'll show you the outcome", zei Munger. Op de beurs gaat het om commissies voor de adviseur, bonussen voor bestuurders die aan de koers hangen en accountants die hun klant willen houden. Wie niet weet hoe de spelers betaald worden, snapt ook niet waarom ze zeggen wat ze zeggen.

6. Verliesaversie

Volgens de prospecttheorie van Daniel Kahneman en Amos Tversky (1979) doet een verlies ongeveer twee keer zoveel pijn als een even grote winst plezier geeft. Op de beurs leidt dat tot het vasthouden van verliezers en het te vroeg verkopen van winnaars. Terrance Odean liet in 1998 met de transactiedata van tienduizenden beleggers zien hoe hardnekkig dit patroon is, beter bekend als het dispositie-effect.

Daarbovenop komen nog twee stoffen die alles bij elkaar houden. Bevestigingsbias zorgt ervoor dat je vooral leest wat je al dacht, en overmoed laat je geloven dat jij het beter weet dan de rest. Samen zijn ze de lijm van elke kettingreactie van biases.

Venijnig genoeg versterken deze denkfouten elkaar niet alleen, ze dekken elkaar ook in. Social proof geeft je het gevoel dat je niet alleen staat, autoriteit geeft je een excuus en commitment zorgt dat je niet meer terug kunt. Elk tegengeluid wordt op dat moment door minstens één van de andere krachten onschadelijk gemaakt.

Munger leunde voor dit deel van zijn denken zwaar op psycholoog Robert Cialdini, en die gebruikte een verrassend alledaags voorbeeld, de Tupperwareparty. Je krijgt een gratis hapje en een drankje (wederkerigheid), de gastvrouw is een vriendin (sympathie), de anderen in de kamer kopen ook (sociale bewijskracht) en je hebt al hardop gezegd dat die vershouddoos er handig uitziet (commitment). Vier zachte krachten leveren samen een harde verkoop op.

Vergelijk dat eens met een aandelenhype op sociale media. Gratis "analyses", een sympathieke influencer, duizenden enthousiaste reacties en een post waarin jij zelf al je positie deelde. Precies dezelfde mechanismen, alleen gaat het niet om een slakom van €30 maar om je pensioenvermogen.

Hoe herken je zo'n kettingreactie op de beurs? Drie explosies uit de geschiedenis

Als je wilt zien hoe dit eruitziet op een koersgrafiek, hoef je niet ver te zoeken. Steil omhoog, nog steiler omlaag. En de eerste bekende versie komt gewoon uit ons eigen land.

Tulpenmanie (1636 tot 1637)

Op het hoogtepunt van de tulpenmanie gingen zeldzame bollen zoals de Semper Augustus voor duizenden guldens van eigenaar, bedragen waar je in die tijd een grachtenpand voor kon kopen. In februari 1637 stortte de handel in. Historica Anne Goldgar laat in haar boek Tulipmania (2007) wel zien dat de economische schade een stuk kleiner was dan de legende wil, en die nuance hoort erbij. De psychologie klopte in ieder geval wel, want social proof en FOMO deden hun werk in de herbergen waar de bollen werden verhandeld.

De dotcombubbel (1995 tot 2002)

Rond 2000 kwamen bijna alle biases uit het vorige hoofdstuk samen in één woord, internet. De Nasdaq zakte van 5.048 naar 1.114 punten, een daling van 78%. Pets.com ging in februari 2000 naar de beurs en werd in november van datzelfde jaar al geliquideerd, nog geen jaar later.

De mix was compleet. Iedereen kocht (social proof), analisten met spectaculaire koersdoelen gaven het zegel (autoriteit), banken verdienden grof aan elke beursgang (prikkels) en over alles hing het verhaal dat het deze keer anders was. Wie vandaag naar de waarderingen rond kunstmatige intelligentie kijkt, ziet zeker overeenkomsten, al zegt dat nog niets over de richting van morgen. Hoe je voorkomt dat je te veel betaalt voor een mooi verhaal, lees je in ons stuk over de koerswinstverhouding als rem op de AI-hype.

GameStop (januari 2021)

Twintig jaar later bewees GameStop dat de mens niet verandert, alleen de app waarmee hij handelt. Het aandeel stond begin januari 2021 rond de $17 tot $19 en schoot op 28 januari intraday naar $483, nog vóór de aandelensplitsing van vier op één in 2022. Half februari stond het weer rond de $40. Hedgefonds Melvin Capital, dat short zat, verloor in januari 2021 ruim de helft van zijn vermogen.

Ook hier een stapel krachten. Reddit leverde de sociale bewijskracht, "wij tegen Wall Street" gaf een vijandbeeld, FOMO trok nieuwe kopers aan en "diamond hands" was niets anders dan commitment in een vrolijk jasje. Wie verkocht, werd een verrader van de groep. Dat is een sterke prikkel om te blijven zitten, ook als je verstand iets anders zegt.

Leg die drie episodes naast elkaar en je ziet steeds dezelfde herkenningssignalen terugkomen.

1. Het verhaal gaat zwaarder wegen dan de cijfers.
2. Tegengeluid wordt persoonlijk weggezet ("jij snapt het gewoon niet").
3. Mensen zonder enige beleggingservaring geven je tips.
4. Waarderingen worden gerechtvaardigd met nieuwe maatstaven, zoals "clicks" in plaats van winst.
5. Je merkt bij jezelf haast, opwinding of angst om iets te missen.

Dat laatste signaal is wat dat betreft het eerlijkste. De markt kun je niet controleren, je eigen hartslag wel.

Voorbeeld Wirecard: een leerboekgeval in de DAX

Als er één Europees bedrijf is dat dit mechanisme in een leerboek verdient, dan is het Wirecard. Geen obscuur pennystockje, maar een betaalbedrijf dat in september 2018 in de DAX werd opgenomen en daar Commerzbank verving. De koers piekte rond €190 en de beurswaarde liep op tot circa €24 miljard. Daarmee was Wirecard op dat moment meer waard dan Deutsche Bank.

Wat Wirecard zo leerzaam maakt, is dat de waarschuwingen er jarenlang gewoon lagen en dat beleggers ze toch wegredeneerden. De Financial Times publiceerde al in 2015 scherpe vragen in de reeks "House of Wirecard" van journalist Dan McCrum, en in 2016 kwam het anonieme Zatarra-rapport met beschuldigingen van fraude. In 2019 publiceerde de FT een serie stukken over vervalste contracten en verdachte transacties in Azië.

De reactie van de autoriteiten was opvallend. In februari 2019 verbood de Duitse toezichthouder BaFin tijdelijk nieuwe shortposities in Wirecard en deed aangifte tegen de journalisten. Er kwam geen onderzoek naar het bedrijf zelf. Voor veel beleggers was dat het definitieve bewijs dat de critici fout zaten, want de toezichthouder stond immers aan de kant van Wirecard.

In april 2020 kon een speciaal onderzoek van KPMG een groot deel van de omzet via externe partners niet verifiëren. Op 18 juni 2020 meldde Wirecard vervolgens dat €1,9 miljard aan kasgeld waarschijnlijk niet bestond. Op 25 juni 2020 volgde de aanvraag tot insolventie. De koers zakte in ruim een week van ruim €100 naar een paar euro, terwijl accountant EY de jaarrekeningen jarenlang had goedgekeurd.

Goed, nu het interessante deel. Hoe kon dit gebeuren bij een bedrijf dat door zoveel professionals werd gevolgd? Het antwoord zit in de stapel krachten die tegelijk actief waren.

Bias	Hoe het bij Wirecard werkte
Autoriteit	Opname in de DAX, BaFin aan de kant van het bedrijf, goedkeuring door EY
Social proof	Grote fondsen en analisten waren positief
Nationale trots en sympathie	"Het Duitse antwoord op Silicon Valley"
Commitment	Beleggers kochten bij na elke negatieve publicatie
Prikkels	Belangen van accountant, banken en bestuurders liepen gelijk op
Bevestigingsbias	Onderzoek van de FT werd afgedaan als "shortaanval"

Elke kracht los had je kunnen relativeren. Een positieve analist zegt niet zoveel, en een toezichthouder die ingrijpt ook niet per se. Maar samen maakten ze zelfstandig denken bijna sociaal onmogelijk, omdat je met een sceptische houding niet alleen tegen de markt inging maar ook tegen de DAX, de BaFin, EY en een flink deel van de Duitse pers.

"Wie zijn oordeel uitbesteedt aan de massa en aan autoriteiten, betaalt op een dag de rekening van die massa."

Kijk, wie echt in de cijfers dook, had de rode vlaggen gezien. De operationele kasstroom sloot jarenlang niet aan bij de gerapporteerde winst, een groot deel van de omzet liep via ondoorzichtige partners in Azië en het bedrijf deed telkens overnames die moeilijk te doorgronden waren. Dat zijn precies de punten die een gedegen zevenstappenchecklist om een aandeel door te lichten naar boven haalt.

De les voor de actieve belegger is dus niet "koop nooit fintech". De les is dat je moet herkennen wanneer je eigen oordeel is uitbesteed aan de massa en aan autoriteiten. Zodra je merkt dat je een aandeel vasthoudt omdat "die grote partijen het toch ook doen", tikt er een bom.

De positieve variant: als alle krachten voor jou werken

Hier wordt het interessant, want Munger zag dit samenspel niet alleen als gevaar maar ook als kans. Dezelfde wetmatigheid die een zeepbel laat ontploffen, kan een bedrijf decennialang laten groeien. In een toespraak uit 1996 legde hij het succes van de frisdrankgigant uit Atlanta (je weet wel, die met de rode blikjes) uit als een samenspel van krachten. Merkherkenning, conditionering, internationale distributie, schaalvoordelen en prijszetting versterkten elkaar tot iets dat concurrenten nauwelijks konden inhalen.

Ook Berkshire Hathaway zelf was voor hem een positieve kettingreactie. Decentraal bestuur, de float van de verzekeraars (premies die binnenkomen voordat er schade wordt uitgekeerd, en die je in de tussentijd kunt beleggen), een lange horizon en een cultuur van vertrouwen. Elk onderdeel los is goed, en samen leverden ze een van de mooiste rendementsreeksen uit de beursgeschiedenis op.

Vertaald naar aandelenselectie betekent dit dat je zoekt naar bedrijven waar meerdere voordelen elkaar versterken, net zoals biases dat bij een zeepbel doen. Een bedrijf met één moat, een duurzaam concurrentievoordeel, is goed. Een bedrijf met merkkracht, overstapkosten, netwerkeffecten én prijszettingsmacht tegelijk is uitzonderlijk. In de Verdiepingstraining De Moat Checklist, uit dezelfde reeks, stond het herkennen van die voordelen centraal, en ons artikel over kwaliteitsaandelen selecteren met vier criteria sluit daar mooi op aan.

Vergelijk het met een stoel. Eén poot en je valt om, maar vier poten die elkaar steunen houden je jarenlang overeind, ook als er eentje wat gaat wiebelen.

En dan is er nog die ene kracht die alle andere versterkt, namelijk tijd. Je eigen gedrag kan namelijk ook een positief samenspel worden. Een vast beslisproces, een vaste maandelijkse inleg en geduld versterken elkaar op dezelfde manier als biases dat in negatieve zin doen.

Om te laten zien hoeveel dat scheelt, volgt een illustratie. Dit is geen historisch gemiddelde, maar een rekenvoorbeeld met een hypothetisch "gedragslek" van 3 procentpunt per jaar.

Scenario	Inleg per maand	Looptijd	Totale inleg	Eindwaarde
Gedisciplineerd (10% per jaar)	€300	25 jaar	€90.000	€389.454,36
Met gedragslek (7% per jaar)	€300	25 jaar	€90.000	€243.635,29
Verschil				€145.819,07

Dat is veel geld. Dezelfde inleg, dezelfde belegger, maar een ander gedrag. Paniekverkopen, hypes najagen en verliezers vasthouden kosten in dit voorbeeld bijna €146.000, terwijl de gedisciplineerde belegger bijna €300.000 aan rendement opbouwt bovenop zijn eigen inleg.

Hoe bescherm je je portefeuille tegen samenvallende biases?

Eerst het slechte nieuws. Je kunt je biases niet uitzetten, want ze zitten in je hersenen ingebakken sinds we op de savanne voor leeuwen wegrenden. Gelukkig kun je er wel een hek omheen bouwen, net zoals je in je bedrijf ook geen grote investering doet zonder tweede handtekening.

Mungers favoriete hulpmiddel was verrassend eenvoudig. "Invert, always invert." Draai het probleem om. Dat idee komt van de Duitse wiskundige Carl Jacobi, en Munger maakte het onder beleggers beroemd.

Wie denkt dat de oplossing dan maar "niets doen" is, mist het punt. Het probleem is niet actief beleggen, het probleem is emotioneel handelen. Vijf verdedigingslinies die je in je eigen beslisproces kunt inbouwen staan hieronder.

1. De schriftelijke koopthese

Schrijf vóór elke aankoop in drie zinnen op waarom je koopt en wanneer je ongelijk hebt. Dat klinkt simpel, en dat is het ook. Het werkt tegen commitment en bevestigingsbias, omdat je later toetst aan je eigen woorden en niet aan je herinnering, die zichzelf altijd gelijk geeft.

2. Inversie

Vraag je niet af waarom een aandeel gaat stijgen, maar hoe je hier je geld kunt verliezen. Die omkering dwingt je om naar de balans, de schulden, de concurrentie en de prikkels van het management te kijken. Bij Wirecard had die ene vraag je al snel naar de kasstroom gebracht.

3. De premortem

Psycholoog Gary Klein bedacht de premortem als tegenhanger van de bekende postmortem. Neem aan dat de belegging over twee jaar volledig is mislukt en schrijf op waarom dat gebeurd is. Het brein is opvallend goed in het verzinnen van oorzaken voor iets dat "al gebeurd is", waardoor verborgen risico's ineens naar boven komen.

4. Een verplichte afkoelperiode

Plan bij elke aankoop die voortkomt uit nieuws of een tip 48 uur wachttijd in. FOMO heeft een korte houdbaarheid, ongeveer zoals verse vis. Is het idee na twee dagen nog steeds goed, dan kun je het altijd nog uitvoeren.

5. De biastelling

Dit is het praktische hart van het hele verhaal. Tel bij elke beslissing hoeveel van de krachten uit dit artikel tegelijk actief zijn. Zijn het er drie of meer, dan verdient die beslissing extra controle. Gebruik daarvoor gewoon de checklist hieronder.

• Social proof: koop ik omdat veel anderen het ook doen?
• Afgunst of FOMO: speelt het rendement van iemand anders mee?
• Autoriteit: leun ik op het oordeel van een analist, CEO of toezichthouder?
• Commitment: verdedig ik een eerdere keuze of een publieke uitspraak?
• Prikkels: verdient degene die mij dit idee gaf eraan?
• Verliesaversie: handel ik vooral om pijn te vermijden?
• Bevestiging: heb ik ook het beste tegenargument gelezen?

Wetenschappelijk staat deze aanpak stevig. Brad Barber en Terrance Odean bestudeerden in hun paper Trading Is Hazardous to Your Wealth (2000) de rekeningen van 66.465 Amerikaanse huishoudens over de periode 1991 tot 1996. De groep die het meest handelde, met een omloopsnelheid van meer dan 250% per jaar, haalde netto 11,4% per jaar, tegenover 17,9% voor de markt.

Let wel op hoe je dat leest. Het probleem was niet het actief selecteren van aandelen, maar overmatig en emotioneel handelen. Een gedisciplineerde stockpicker met een checklist en een onderbouwde overtuiging doet precies het tegenovergestelde van die hyperactieve groep, omdat hij minder transacties doet en elke transactie beter onderbouwt.

Vergeet ook de verkoopkant niet, want daar slaan verliesaversie en het dispositie-effect het hardst toe. Hoe je dat moment beter aanpakt, lees je in ons stuk over wanneer je uitstapt en waarom dat je rendement bepaalt. Als tegengif tegen social proof is contrair beleggen tegen de massa in het onderzoeken waard. En wil je weten of je portefeuille niet stiekem op één verhaal leunt, dan helpt deze test voor je risicospreiding.

Veelgestelde vragen over deze samenloop van biases

Wat is het effect van de Lollapalooza volgens Charlie Munger?

Twee of meer psychologische tendensen werken tegelijk in dezelfde richting en leveren een extreem, niet-lineair resultaat op. Munger beschreef dit in zijn Harvardtoespraak uit 1995 als de gevaarlijkste van alle menselijke neigingen.

Welke biases versterken elkaar bij beleggen?

Vooral sociale bewijskracht, FOMO en afgunst, autoriteit, commitment, prikkels en verliesaversie. Bevestigingsbias en overmoed houden het geheel bij elkaar.

Hoe herken je zo'n kettingreactie in de aandelenmarkt?

Het verhaal verdringt de cijfers, tegengeluid wordt persoonlijk weggezet, nieuwkomers geven tips en je voelt zelf haast of opwinding.

Hoe voorkom je dat je slachtoffer wordt?

Met een schriftelijke koopthese, inversie, een premortem, een afkoelperiode van 48 uur en een telling van het aantal biases dat tegelijk actief is.

Conclusie: de Lollapalooza herkennen is de eerste winst

De Lollapalooza is geen zeldzaam natuurverschijnsel. Het is het standaardscenario achter vrijwel elke beurszeepbel en elk groot persoonlijk beleggingsverlies, van de tulpenbollen in 1637 tot Wirecard in 2020. Niemand weet wat de markt morgen doet, maar wat we wel weten is dat de mens zich in groepen voorspelbaar gedraagt.

Wie dit begrijpt, kijkt anders naar elke koopknop. Je ziet niet alleen een aandeel, je ziet ook de krachten die je richting die knop duwen.

Bij Beleggen.com geloven we dat juist actieve beleggers hier een voordeel hebben, omdat zij zelf het denkwerk doen in plaats van het uit te besteden aan de kudde. Dat is ook de rode draad in mijn boeken, van 10 Stappen Succesvol Beleggen tot Beter dan de Bank. Het geld werkt pas echt voor jou wanneer jij de regie houdt over je eigen beslissingen.

Wat kun je nu doen?

1. Bekijk je eigen transactiegeschiedenis. Welke aankopen kwamen voort uit een tip, nieuws of hype, en hoe deden die het vergeleken met je goed onderbouwde keuzes?
2. Tel de moats in je kwaliteitsaandelen. Steunt elk bedrijf op één voordeel of op meerdere voordelen die elkaar versterken?
3. Breng de prikkels rond een bedrijf in kaart. Hoe worden bestuurders beloond, wie is de accountant en sluiten kasstroom en winst op elkaar aan?
4. Toets je verkoopgedrag. Houd je verliezers langer vast dan winnaars, dan zie je het dispositie-effect aan het werk.
5. Onderzoek hoe een vast beslisproces past bij jouw strategie. Een koopthese, premortem en afkoelperiode werken net zo goed bij dividendselectie als bij sectorrotatie of contraire posities.

Wil je hier dieper op ingaan, dan is de community van Beleggen.com de plek waar ik wekelijks thema's als dit, De Moat Checklist en De Verkoopbeslissing behandel in de verdiepingstrainingen. Ontdek hoe andere actieve beleggers hun beslisproces opbouwen en scherp je eigen aanpak aan in goed gezelschap.

Bronnen

1. Munger, C. T. (1995). The Psychology of Human Misjudgment. Toespraak aan Harvard University.
2. Kaufman, P. D. (red.) (2005). Poor Charlie's Almanack: The Wit and Wisdom of Charles T. Munger. Donning Company Publishers.
3. Munger, C. T. (1996). Practical Thought About Practical Thought? Informele toespraak, opgenomen in Poor Charlie's Almanack.
4. Kahneman, D. & Tversky, A. (1979). Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk. Econometrica, 47(2), 263 tot 291.
5. Odean, T. (1998). Are Investors Reluctant to Realize Their Losses? The Journal of Finance, 53(5), 1775 tot 1798.
6. Barber, B. M. & Odean, T. (2000). Trading Is Hazardous to Your Wealth: The Common Stock Investment Performance of Individual Investors. The Journal of Finance, 55(2), 773 tot 806.
7. Asch, S. E. (1951). Effects of Group Pressure upon the Modification and Distortion of Judgments. In H. Guetzkow (red.), Groups, Leadership and Men. Carnegie Press.
8. Milgram, S. (1963). Behavioral Study of Obedience. Journal of Abnormal and Social Psychology, 67(4), 371 tot 378.
9. Cialdini, R. B. (1984). Influence: The Psychology of Persuasion. William Morrow.
10. Goldgar, A. (2007). Tulipmania: Money, Honor, and Knowledge in the Dutch Golden Age. University of Chicago Press.
11. Klein, G. (2007). Performing a Project Premortem. Harvard Business Review, september 2007.
12. McCrum, D. (2022). Money Men: A Hot Startup, A Billion Dollar Fraud, A Fight for the Truth. Bantam Press.